Als hondenliefhebber is er weinig zo verontrustend als het gevoel dat je trouwe viervoeter zich niet lekker voelt. Koorts, hoewel een natuurlijk afweermechanisme, kan een teken zijn van een onderliggend probleem dat aandacht vereist. In deze uitgebreide gids duiken we diep in het onderwerp koorts bij honden, bespreken we de oorzaken, symptomen, diagnostische methoden en, cruciaal, wat je kunt doen om je hond te helpen herstellen. We zullen ook ingaan op preventie en de belangrijke rol van regelmatige veterinaire controles.
Wat is koorts bij honden en hoe herken je het?
Koorts is geen ziekte op zich, maar eerder een symptoom van een onderliggende aandoening. Het treedt op wanneer het lichaam van de hond zijn interne temperatuur verhoogt als reactie op een infectie, ontsteking of andere stimuli. De normale lichaamstemperatuur van een hond ligt tussen de 38,3 en 39,2 graden Celsius (101 tot 102,5 graden Fahrenheit). Een temperatuur hoger dan 39,5 graden Celsius (103 graden Fahrenheit) wordt over het algemeen als koorts beschouwd. Wist je dat puppies vaak een iets hogere temperatuur hebben dan volwassen honden? Hun metabolisme is sneller, waardoor hun lichaamstemperatuur ook hoger kan zijn.
Symptomen van koorts bij honden
Het herkennen van koorts bij je hond is cruciaal voor een snelle behandeling. De symptomen kunnen variëren, afhankelijk van de oorzaak en de ernst van de koorts, maar enkele veelvoorkomende tekenen zijn:
- Sloomheid en vermoeidheid: Je hond is minder actief dan normaal en slaapt meer. Dit is vaak een van de eerste signalen.
- Verminderde eetlust: Koorts kan de eetlust van je hond aanzienlijk verminderen. Mogelijk weigert hij zelfs zijn favoriete snacks.
- Rillen of bibberen: Hoewel dit soms wordt verward met angst, kan het ook een teken van koorts zijn.
- Versnelde ademhaling of hartslag: Het lichaam probeert de verhoogde temperatuur te compenseren. Een gezonde hond heeft een hartslag van 60-120 slagen per minuut, afhankelijk van grootte en conditie. Bij koorts kan dit aanzienlijk hoger liggen.
- Droge neus: Hoewel een droge neus niet altijd koorts betekent, kan het in combinatie met andere symptomen een indicatie zijn.
- Rode slijmvliezen: Kijk naar het tandvlees van je hond. Als dit roder is dan normaal, kan dat duiden op koorts.
- Braken of diarree: In sommige gevallen kan koorts gepaard gaan met gastro-intestinale problemen. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 15% van de honden met koorts ook braken of diarree ervaart.
Het is belangrijk op te merken dat niet alle honden alle symptomen vertonen. Sommige honden vertonen slechts milde symptomen, terwijl andere er ernstiger ziek uitzien. Wanneer je meerdere van deze symptomen combineert, is het tijd om actie te ondernemen.
Hoe meet je de temperatuur van je hond?
De meest accurate manier om de temperatuur van je hond te meten, is rectaal. Hoewel dit misschien onprettig klinkt, is het de meest betrouwbare methode. Hier is een stapsgewijze handleiding:
- Benodigdheden: Je hebt een digitale thermometer (specifiek voor rectaal gebruik), vaseline of een ander glijmiddel en eventueel een assistent nodig.
- Voorbereiding: Smeer de punt van de thermometer in met vaseline. Dit maakt het inbrengen comfortabeler voor je hond.
- Positie: Laat je hond staan of in een comfortabele positie liggen. Een assistent kan helpen om je hond rustig te houden.
- Inbrengen: Til de staart van je hond op en breng de thermometer voorzichtig ongeveer 2,5 cm in de anus.
- Wachten: Wacht tot de thermometer piept (indien digitaal) of de temperatuur stabiliseert (indien analoog).
- Aflezen: Verwijder de thermometer en lees de temperatuur af.
- Reinigen: Maak de thermometer na gebruik schoon met alcohol.
Let op: probeer geen orale of okselmeting, deze zijn onbetrouwbaar. Als je geen ervaring hebt met rectaal temperaturen, raadpleeg dan een dierenarts voor instructies. Het onjuist uitvoeren van deze procedure kan ongemak of letsel veroorzaken bij je hond. Uit een recent onderzoek blijkt dat een verkeerd uitgevoerde temperatuurmeting kan leiden tot een verkeerde diagnose in 8% van de gevallen.
Mogelijke oorzaken van koorts bij honden
Koorts bij honden kan door verschillende factoren worden veroorzaakt. Het is cruciaal om de mogelijke oorzaken te begrijpen om de juiste behandeling te kunnen bepalen. De meest voorkomende oorzaken zijn:
- Infecties: Bacteriële, virale of schimmelinfecties zijn veelvoorkomende oorzaken van koorts. Denk aan infecties van de urinewegen, longontsteking, huidinfecties of infecties veroorzaakt door teken of andere parasieten (bijvoorbeeld de ziekte van Lyme, Ehrlichiose, Anaplasmose).
- Ontstekingen: Ontstekingen in het lichaam, bijvoorbeeld als gevolg van artritis, pancreatitis of auto-immuunziekten, kunnen koorts veroorzaken.
- Vergiftiging: Het inslikken van giftige stoffen, zoals bepaalde planten, medicijnen (zelfs paracetamol is giftig voor honden!) of chemicaliën, kan leiden tot koorts.
- Tumoren: In sommige gevallen kan koorts een symptoom zijn van kanker.
- Reactie op vaccinatie: Soms kan een hond na een vaccinatie lichte koorts ontwikkelen. Dit is meestal van korte duur en verdwijnt vanzelf.
- Trauma: Ernstige verwondingen of operaties kunnen koorts veroorzaken als reactie op de weefselschade.
- Auto-immuunziekten: Ziekten waarbij het immuunsysteem van de hond zijn eigen lichaam aanvalt, zoals systemische lupus erythematosus (SLE), kunnen koorts veroorzaken.
Het is belangrijk om te onthouden dat dit slechts een greep is uit de mogelijke oorzaken. Een dierenarts kan de exacte oorzaak van de koorts bij je hond vaststellen door middel van een grondig onderzoek en diagnostische tests.
Specifieke infecties die koorts kunnen veroorzaken
Bepaalde infecties staan erom bekend dat ze vaak koorts veroorzaken bij honden. Het is belangrijk om op de hoogte te zijn van deze infecties, vooral als je in een gebied woont waar ze veel voorkomen:
- Parvo: Een zeer besmettelijk virus dat vooral puppies treft. Koorts is een van de belangrijkste symptomen, naast braken, diarree en lethargie. De mortaliteit onder niet-gevaccineerde puppies is hoog, namelijk rond de 90%.
- Kennelhoest: Een verzamelnaam voor verschillende infecties van de bovenste luchtwegen. Naast hoesten kan kennelhoest ook koorts veroorzaken.
- Leptospirose: Een bacteriële infectie die via urine van besmette dieren wordt verspreid. Leptospirose kan leiden tot lever- en nierfalen, evenals koorts.
- Ziekte van Lyme: Een bacteriële infectie die wordt overgedragen door teken. Koorts, gewrichtspijn en lethargie zijn veelvoorkomende symptomen.
- Ehrlichiose en Anaplasmose: Beide infecties worden overgedragen door teken en kunnen koorts, lethargie, bloedarmoede en gewrichtspijn veroorzaken.
Preventie door middel van vaccinaties, tekenpreventie en goede hygiëne is essentieel om deze infecties te voorkomen.
Wat te doen bij koorts bij je hond: Een stapsgewijze aanpak
Als je vermoedt dat je hond koorts heeft, is het belangrijk om snel en adequaat te handelen. Hier is een stapsgewijze aanpak:
- Meet de temperatuur van je hond: Gebruik de beschreven methode om de rectale temperatuur te meten. Noteer de temperatuur, zodat je deze aan de dierenarts kunt doorgeven.
- Neem contact op met je dierenarts: Bel je dierenarts en beschrijf de symptomen en de gemeten temperatuur. De dierenarts kan je adviseren over de volgende stappen. Bel direct, ook buiten reguliere openingstijden, als de koorts hoger is dan 40 graden Celsius, of als je hond andere ernstige symptomen vertoont, zoals ademhalingsproblemen of bewustzijnsverlies.
- Volg het advies van de dierenarts op: De dierenarts kan je vragen om direct naar de praktijk te komen, of je adviseren om de situatie thuis in de gaten te houden.
- Zorg voor comfort: Zorg ervoor dat je hond een comfortabele en koele plek heeft om te rusten. Bied hem vers water aan.
- Koelen (met mate!): Als de dierenarts het goedkeurt, kun je proberen je hond voorzichtig te koelen. Gebruik hiervoor lauw water op zijn poten, oren en buik. Gebruik geen ijskoud water, dit kan leiden tot rillen en de koorts juist verergeren. Leg geen natte handdoek over je hond, dit kan het lichaam juist isoleren en de temperatuur verder verhogen.
- Geef geen medicatie zonder overleg: Geef je hond nooit medicatie voor mensen (zoals paracetamol of ibuprofen) zonder overleg met je dierenarts. Deze medicijnen kunnen giftig zijn voor honden en ernstige schade veroorzaken.
- Blijf observeren: Houd de symptomen van je hond goed in de gaten en noteer eventuele veranderingen. Geef deze informatie door aan je dierenarts.
Belangrijk: Probeer nooit zelf de oorzaak van de koorts te diagnosticeren of te behandelen. Een verkeerde behandeling kan de situatie verergeren en de gezondheid van je hond in gevaar brengen. Raadpleeg altijd een dierenarts.
Wanneer is direct diergeneeskundige hulp noodzakelijk?
In sommige situaties is direct diergeneeskundige hulp noodzakelijk. Wacht niet af en neem direct contact op met een dierenarts of een spoedkliniek als je hond:
- Een temperatuur hoger dan 40 graden Celsius heeft.
- Ademhalingsproblemen vertoont.
- Bewustzijnsverlies heeft.
- Ernstig braakt of diarree heeft.
- Bloed braakt of in de ontlasting heeft.
- Een bekende vergiftiging heeft doorgemaakt.
- Aanvallen krijgt.
Deze symptomen kunnen wijzen op een ernstige aandoening die onmiddellijke behandeling vereist.
Diagnose van de oorzaak van koorts bij honden
Om de oorzaak van de koorts bij je hond vast te stellen, zal de dierenarts een grondig onderzoek uitvoeren. Dit omvat meestal:
- Anamnese: De dierenarts zal je vragen stellen over de voorgeschiedenis van je hond, zijn vaccinatiestatus, eventuele medicatie die hij gebruikt, zijn omgeving en eventuele recente blootstelling aan andere dieren.
- Lichamelijk onderzoek: De dierenarts zal je hond grondig onderzoeken, waarbij hij let op tekenen van infectie, ontsteking of andere afwijkingen. Hij zal bijvoorbeeld de lymfeknopen controleren, luisteren naar hart en longen en de buik palperen.
- Bloedonderzoek: Een bloedonderzoek kan helpen bij het identificeren van infecties, ontstekingen en andere aandoeningen. Het kan bijvoorbeeld het aantal witte bloedcellen, rode bloedcellen en bloedplaatjes meten, evenals de lever- en nierfunctie.
- Urineonderzoek: Een urineonderzoek kan helpen bij het identificeren van urineweginfecties en andere aandoeningen van de urinewegen.
- Röntgenfoto’s of echografie: Deze beeldvormende technieken kunnen helpen bij het identificeren van problemen in de borst, buik of andere delen van het lichaam.
- Specifieke tests: Afhankelijk van de bevindingen van het lichamelijk onderzoek en de eerste tests, kan de dierenarts aanvullende tests uitvoeren, zoals tests voor specifieke infecties (bijvoorbeeld de ziekte van Lyme of Ehrlichiose), cytologie (onderzoek van cellen) of een biopsie (onderzoek van weefsel).
Op basis van de resultaten van deze tests kan de dierenarts een diagnose stellen en een behandelplan opstellen.
Behandeling van koorts bij honden
De behandeling van koorts bij honden is afhankelijk van de onderliggende oorzaak. De dierenarts zal een behandelplan opstellen dat is afgestemd op de specifieke behoeften van je hond. Mogelijke behandelingen zijn:
- Antibiotica: Voor bacteriële infecties.
- Antivirale medicatie: Voor virale infecties (hoewel er voor veel virussen geen specifieke behandeling bestaat).
- Antischimmelmiddelen: Voor schimmelinfecties.
- Ontstekingsremmers: Om de ontsteking te verminderen. Let op: veel ontstekingsremmers voor mensen zijn giftig voor honden. Gebruik ze nooit zonder overleg met je dierenarts.
- Pijnstillers: Om de pijn te verlichten. Ook hier geldt: gebruik uitsluitend pijnstillers die door de dierenarts zijn voorgeschreven.
- Vochttoediening: Om uitdroging te voorkomen of te behandelen, vooral als de hond braakt of diarree heeft.
- Ondersteunende zorg: Dit kan omvatten het aanbieden van smakelijk en makkelijk verteerbaar voedsel, het zorgen voor een comfortabele omgeving en het regelmatig controleren van de temperatuur.
- Chirurgie: In sommige gevallen kan chirurgie nodig zijn om de oorzaak van de koorts te behandelen, bijvoorbeeld bij een abces of een tumor.
Het is cruciaal om het behandelplan van de dierenarts nauwkeurig te volgen en alle medicatie volgens voorschrift te geven. Maak de kuur altijd af, ook al lijkt je hond zich al beter te voelen. Stopzetten van de behandeling kan leiden tot resistentie en een terugkeer van de infectie.
Preventie van koorts bij honden
Hoewel niet alle oorzaken van koorts kunnen worden voorkomen, zijn er wel degelijk maatregelen die je kunt nemen om het risico te verminderen:
- Regelmatige vaccinaties: Zorg ervoor dat je hond is gevaccineerd tegen de belangrijkste infectieziekten, zoals parvo, kennelhoest en leptospirose.
- Tekenpreventie: Gebruik tekenwerende middelen (bijvoorbeeld pipetten, tabletten of sprays) om te voorkomen dat teken je hond bijten. Controleer je hond regelmatig op teken, vooral na wandelingen in het bos of in hoog gras. Verwijder teken zo snel mogelijk met een tekentang.
- Vlooienbestrijding: Vlooien kunnen ook infecties overdragen, dus zorg voor een goede vlooienbestrijding.
- Goede hygiëne: Houd de omgeving van je hond schoon en zorg voor een goede hygiëne, bijvoorbeeld door regelmatig de voer- en waterbakken te reinigen.
- Vermijd contact met zieke dieren: Probeer te voorkomen dat je hond in contact komt met zieke dieren.
- Voorkom vergiftiging: Bewaar giftige stoffen (zoals schoonmaakmiddelen, medicijnen en chemicaliën) buiten het bereik van je hond. Let op giftige planten in de tuin en tijdens wandelingen.
- Regelmatige veterinaire controles: Laat je hond regelmatig controleren door een dierenarts. Vroegtijdige opsporing van gezondheidsproblemen kan helpen om koorts en andere complicaties te voorkomen.
Door deze preventieve maatregelen te nemen, kun je de gezondheid van je hond beschermen en het risico op koorts verminderen.
Koortsstuipen bij honden
Koortsstuipen, ook wel febriele convulsies genoemd, zijn epileptische aanvallen die worden veroorzaakt door een snelle stijging van de lichaamstemperatuur. Hoewel ze beangstigend kunnen zijn om te zien, zijn ze meestal niet levensbedreigend. Koortsstuipen komen vaker voor bij puppies en jonge honden, maar kunnen ook bij oudere honden voorkomen.
Wat te doen bij een koortsstuip?
Als je hond een koortsstuip heeft, is het belangrijk om rustig te blijven en de volgende stappen te ondernemen:
- Bescherm je hond: Zorg ervoor dat je hond zich niet kan bezeren tijdens de aanval. Verwijder eventuele objecten in de buurt waar hij zich aan kan stoten.
- Forceer niets in de mond: Probeer niet de tong van je hond vast te houden of iets in zijn mond te stoppen. Dit kan leiden tot letsel.
- Tijd de aanval: Noteer hoe lang de aanval duurt. De meeste aanvallen duren slechts enkele minuten.
- Koel je hond: Probeer je hond voorzichtig te koelen met lauw water op zijn poten, oren en buik.
- Raadpleeg een dierenarts: Neem na de aanval contact op met je dierenarts. De dierenarts kan de oorzaak van de koortsstuip vaststellen en een behandelplan opstellen.
Als de aanval langer dan 5 minuten duurt, of als je hond meerdere aanvallen achter elkaar heeft, is direct diergeneeskundige hulp noodzakelijk. Dit kan wijzen op een ernstigere aandoening.
De rol van voeding en hydratatie bij herstel van koorts
Voeding en hydratatie spelen een cruciale rol bij het herstel van een hond met koorts. Een hond met koorts heeft vaak verminderde eetlust en kan uitgedroogd raken als gevolg van braken, diarree of versnelde ademhaling. Het is daarom belangrijk om ervoor te zorgen dat je hond voldoende vocht en voedingsstoffen binnenkrijgt.
Tips voor voeding
- Bied smakelijk en makkelijk verteerbaar voedsel aan: Kies voor licht verteerbaar voedsel, zoals gekookte kip met rijst of speciale dieetvoeding van de dierenarts.
- Verwarm het voedsel: Het verwarmen van het voedsel kan de geur versterken en de eetlust stimuleren.
- Bied kleine, frequente maaltijden aan: In plaats van grote maaltijden, kun je je hond beter kleine, frequente maaltijden aanbieden.
- Gebruik een spuit: Als je hond weigert te eten, kun je proberen hem voorzichtig voeding met een spuit in zijn mond te geven. Overleg dit wel eerst met je dierenarts.
Tips voor hydratatie
- Bied vers water aan: Zorg ervoor dat je hond altijd toegang heeft tot vers water.
- Geef elektrolyten: Elektrolyten kunnen helpen om de vochtbalans te herstellen, vooral als je hond braakt of diarree heeft. Je kunt elektrolytenoplossingen bij de dierenarts of apotheek kopen.
- Geef ijsblokjes: Sommige honden vinden het prettig om op ijsblokjes te likken, wat kan helpen om ze gehydrateerd te houden.
- Gebruik een spuit: Als je hond weigert te drinken, kun je proberen hem voorzichtig water met een spuit in zijn mond te geven.
Raadpleeg altijd je dierenarts voor advies over de beste voeding en hydratatie voor je hond tijdens het herstel van koorts.
Casestudy: Koorts bij een jonge Labrador
Laten we eens kijken naar een fictieve casestudy om de complexiteit van koorts bij honden te illustreren.
Luna, een jonge Labrador van 6 maanden oud, vertoonde plotseling tekenen van lethargie en verminderde eetlust. Haar eigenaar, Jan, merkte dat ze erg rustig was en niet meer zo enthousiast speelde. Jan besloot haar temperatuur te meten en ontdekte dat ze een temperatuur van 39,8 graden Celsius had. Bezorgd belde Jan direct zijn dierenarts.
De dierenarts vroeg Jan om met Luna naar de praktijk te komen. Na een lichamelijk onderzoek en een bloedonderzoek werd vastgesteld dat Luna een bacteriële infectie had. Ze had een verhoogd aantal witte bloedcellen, wat duidde op een infectie. De dierenarts schreef antibiotica voor en adviseerde Jan om Luna goed in de gaten te houden en haar regelmatig haar temperatuur te meten.
Jan volgde de instructies van de dierenarts nauwkeurig op. Hij gaf Luna de antibiotica volgens voorschrift, zorgde ervoor dat ze voldoende rust kreeg en bood haar smakelijk en makkelijk verteerbaar voedsel aan. Na een paar dagen begon Luna zich al beter te voelen. Haar temperatuur daalde, haar eetlust keerde terug en ze werd weer actiever. Na een week was Luna volledig hersteld.
Deze casestudy illustreert het belang van een snelle diagnose en een adequate behandeling van koorts bij honden. Dankzij de snelle actie van Jan en de deskundige behandeling van de dierenarts kon Luna snel herstellen en verdere complicaties voorkomen.
Ethische overwegingen bij de behandeling van koorts bij honden
Bij de behandeling van koorts bij honden spelen ethische overwegingen een belangrijke rol. Het is essentieel om de beste belangen van de hond voorop te stellen en beslissingen te nemen die zijn welzijn bevorderen. Dit omvat:
- Pijnbestrijding: Zorg ervoor dat de hond voldoende pijnbestrijding krijgt, vooral als de koorts wordt veroorzaakt door een pijnlijke aandoening.
- Comfort: Zorg voor een comfortabele en stressvrije omgeving voor de hond.
- Informatie: Geef de eigenaar duidelijke en eerlijke informatie over de diagnose, de prognose en de behandelingsopties.
- Respect voor autonomie: Betrek de eigenaar bij de besluitvorming en respecteer zijn keuzes, zolang deze niet schadelijk zijn voor de hond.
- Euthanasie: In sommige gevallen kan euthanasie de meest humane optie zijn, bijvoorbeeld als de koorts wordt veroorzaakt door een ongeneeslijke aandoening die veel lijden veroorzaakt.
Dierenartsen hebben een ethische verplichting om de gezondheid en het welzijn van hun patiënten te beschermen en te bevorderen.
FAQ
Veelgestelde vragen over koorts bij honden
Hoe weet ik of mijn hond echt koorts heeft of dat het gewoon warm is?
De meest betrouwbare manier om te bepalen of je hond koorts heeft, is door zijn rectale temperatuur te meten. De normale lichaamstemperatuur van een hond ligt tussen de 38,3 en 39,2 graden Celsius. Een temperatuur hoger dan 39,5 graden Celsius wordt als koorts beschouwd. Symptomen zoals sloomheid, verminderde eetlust en rillen kunnen ook wijzen op koorts, maar het meten van de temperatuur is essentieel voor een accurate diagnose. Onthoud dat factoren zoals inspanning of een warme omgeving ook de temperatuur tijdelijk kunnen verhogen. Meet de temperatuur van je hond wanneer hij in rust is.
Kan ik mijn hond paracetamol geven tegen de koorts?
Absoluut niet! Paracetamol is zeer giftig voor honden en kan ernstige lever- en nierschade veroorzaken. Geef je hond nooit medicatie voor mensen zonder overleg met je dierenarts. Er zijn specifieke pijnstillers en koortsverlagende middelen die veilig zijn voor honden, maar deze moeten altijd door een dierenarts worden voorgeschreven. Het toedienen van de verkeerde medicatie kan levensbedreigende gevolgen hebben. Onthoud dit:
- Paracetamol is toxisch voor honden.
- Ibuprofen is ook toxisch.
- Gebruik enkel medicatie voorgeschreven door een dierenarts.
Mijn hond heeft koorts, maar verder geen andere symptomen. Moet ik me zorgen maken?
Ja, je moet je zeker zorgen maken. Koorts is altijd een teken dat er iets mis is in het lichaam van je hond, zelfs als er geen andere duidelijke symptomen zijn. Het is belangrijk om zo snel mogelijk een dierenarts te raadplegen om de oorzaak van de koorts te achterhalen en een passende behandeling te starten. Vroegtijdige behandeling kan voorkomen dat de aandoening verergert en complicaties ontstaan. Een dierenarts kan bloedonderzoek en andere diagnostische tests uitvoeren om de oorzaak te vinden.
Hoe lang duurt het voordat een hond herstelt van koorts?
De hersteltijd van koorts bij honden is afhankelijk van de onderliggende oorzaak en de ernst van de aandoening. In sommige gevallen, zoals bij een milde infectie, kan een hond binnen enkele dagen herstellen met de juiste behandeling. In andere gevallen, zoals bij een ernstige infectie of een chronische aandoening, kan het herstel weken of zelfs maanden duren. Het is belangrijk om de instructies van de dierenarts nauwkeurig op te volgen en je hond voldoende rust en ondersteuning te bieden tijdens het herstelproces. Houd ook de temperatuur in de gaten.
Kan ik zelf de koorts van mijn hond behandelen met natuurlijke middelen?
Hoewel sommige natuurlijke middelen, zoals kruiden en supplementen, een ondersteunende rol kunnen spelen bij het herstel van een zieke hond, is het belangrijk om te onthouden dat ze geen vervanging zijn voor professionele diergeneeskundige zorg. Het is cruciaal om eerst een dierenarts te raadplegen om de oorzaak van de koorts vast te stellen en een passende behandeling te starten. Natuurlijke middelen kunnen mogelijk helpen bij het verlichten van symptomen, maar ze pakken de onderliggende oorzaak niet aan. Overleg altijd met je dierenarts voordat je natuurlijke middelen gebruikt, om er zeker van te zijn dat ze veilig zijn voor je hond en geen interactie hebben met andere medicatie.