Het zien van je hond een epileptische aanval krijgen is een van de meest angstaanjagende ervaringen die een huisdiereigenaar kan meemaken. De plotselinge verandering, de krampen, en de tijdelijke bewusteloosheid kunnen overweldigend zijn. Deze uitgebreide gids is bedoeld om je te voorzien van de kennis en middelen die je nodig hebt om een epileptische aanval bij je hond te begrijpen, te herkennen en effectief te beheren. We bespreken de verschillende soorten aanvallen, mogelijke oorzaken, diagnostische procedures, behandelingsopties, en praktische tips voor het omgaan met een hond met epilepsie. Wist je dat ongeveer 0.5% tot 5.7% van de honden epilepsie heeft?
Wat is Epilepsie bij Honden?
Epilepsie is een neurologische aandoening die wordt gekenmerkt door terugkerende epileptische aanvallen. Een epileptische aanval is een plotselinge, ongecontroleerde verstoring van de hersenfunctie, die zich kan uiten in verschillende symptomen, van milde trekkingen tot hevige krampen en bewustzijnsverlies. Het is belangrijk om te begrijpen dat een enkele aanval niet noodzakelijkerwijs betekent dat je hond epilepsie heeft. Epilepsie wordt pas gediagnosticeerd als er sprake is van herhaalde, niet-uitgelokte aanvallen. De oorzaak van epilepsie is niet altijd duidelijk, wat het een uitdaging kan maken om te diagnosticeren en te behandelen. Een vroegtijdige diagnose en behandeling zijn cruciaal om de kwaliteit van leven van je hond te verbeteren en ernstige complicaties te voorkomen. Ongeveer 30% van de honden met epilepsie reageert niet volledig op de eerste medicatie die wordt geprobeerd.
Verschillende Soorten Epileptische Aanvallen
Epileptische aanvallen bij honden kunnen variëren in intensiteit en duur. Het is cruciaal om de verschillende soorten te herkennen, zodat je de juiste informatie aan je dierenarts kunt verstrekken. De belangrijkste soorten zijn:
- Gegeneraliseerde (Grand Mal) Aanvallen: Dit is de meest voorkomende vorm van epileptische aanval. De hond verliest het bewustzijn, valt om en krijgt spierkrampen. Speekselvloed en verlies van controle over de blaas en darmen kunnen voorkomen.
- Partiële (Focale) Aanvallen: Deze aanvallen beïnvloeden slechts een deel van de hersenen. De symptomen kunnen variëren, afhankelijk van het aangetaste hersengebied. Voorbeelden zijn trekkingen in een specifiek lichaamsdeel, gedragsveranderingen (zoals angst of agressie), of hallucinaties.
- Complexe Partiële Aanvallen: Deze aanvallen beginnen als partiële aanvallen, maar breiden zich uit naar de rest van de hersenen. De hond kan gedesoriënteerd raken en ongewoon gedrag vertonen.
- Absences: Deze aanvallen zijn zeldzaam bij honden. De hond lijkt even “afwezig” te zijn, zonder andere duidelijke symptomen.
- Cluster Aanvallen: Meerdere aanvallen binnen een korte periode (bijvoorbeeld 24 uur). Dit is een noodgeval en vereist onmiddellijke veterinaire aandacht.
- Status Epilepticus: Een aanhoudende aanval die langer duurt dan 5 minuten, of herhaalde aanvallen zonder volledig herstel tussen de aanvallen. Dit is een levensbedreigende situatie en vereist onmiddellijke veterinaire zorg. Status epilepticus kan leiden tot hersenschade en andere ernstige complicaties.
Het is belangrijk om een nauwkeurige beschrijving van de aanval te geven aan je dierenarts, inclusief de duur, symptomen en wat er gebeurde voor en na de aanval. Video-opnames van de aanvallen kunnen zeer nuttig zijn voor de diagnose. Ongeveer 20% van de honden met idiopathische epilepsie ervaart cluster aanvallen.
De Fasen van een Epileptische Aanval
Een epileptische aanval kan worden onderverdeeld in drie fasen:
- De Prodromale Fase (Voorafgaand): Deze fase kan uren of dagen duren voordat de daadwerkelijke aanval begint. De hond kan gedragsveranderingen vertonen, zoals rusteloosheid, angst, of overdreven aanhankelijkheid.
- De Ictale Fase (Tijdens de Aanval): Dit is de daadwerkelijke aanval zelf, met de bijbehorende symptomen zoals krampen, bewustzijnsverlies, en speekselvloed.
- De Postictale Fase (Na de Aanval): Deze fase kan enkele minuten tot enkele dagen duren. De hond kan gedesoriënteerd, verward, blind, doof, of zwak zijn. Sommige honden zijn extreem hongerig of dorstig na een aanval.
Het is cruciaal om te onthouden dat elke hond anders kan reageren op een aanval. Sommige honden herstellen snel, terwijl anderen langer nodig hebben. Houd de hond in de postictale fase nauwlettend in de gaten en zorg voor een veilige en rustige omgeving. Ongeveer 80% van de honden ervaart een postictale fase na een gegeneraliseerde aanval.
Oorzaken van Epileptische Aanvallen bij Honden
De oorzaken van epileptische aanvallen bij honden kunnen variëren, van genetische aanleg tot onderliggende medische aandoeningen. Het is belangrijk om de mogelijke oorzaken te begrijpen om de juiste diagnose en behandeling te bepalen.
Idiopathische Epilepsie
Idiopathische epilepsie, ook wel primaire epilepsie genoemd, is de meest voorkomende oorzaak van epileptische aanvallen bij honden. Het wordt gekenmerkt door terugkerende aanvallen waarvoor geen duidelijke onderliggende oorzaak kan worden gevonden door middel van diagnostische tests. Men vermoedt dat het een genetische basis heeft, en komt vaker voor bij bepaalde rassen, zoals de Beagle, Duitse Herder, Golden Retriever, Labrador Retriever, en de Berner Sennenhond. De diagnose idiopathische epilepsie wordt meestal gesteld door andere mogelijke oorzaken uit te sluiten. De eerste aanval treedt meestal op tussen de 6 maanden en 5 jaar oud. Hoewel er geen genezing is voor idiopathische epilepsie, kunnen medicijnen de frequentie en ernst van de aanvallen effectief verminderen. Naar schatting heeft 60-80% van de honden met epilepsie idiopathische epilepsie.
Secundaire Epilepsie
Secundaire epilepsie wordt veroorzaakt door een onderliggende medische aandoening die de hersenfunctie beïnvloedt. Mogelijke oorzaken zijn:
- Hersentumoren: Tumoren in de hersenen kunnen epileptische aanvallen veroorzaken door de normale hersenactiviteit te verstoren.
- Hersenletsel: Trauma aan het hoofd, zoals een auto-ongeluk, kan leiden tot hersenbeschadiging en epileptische aanvallen.
- Infecties: Infecties van de hersenen, zoals encefalitis of meningitis, kunnen epileptische aanvallen veroorzaken.
- Vergiftiging: Blootstelling aan bepaalde giftige stoffen, zoals insecticiden, pesticiden, of zware metalen, kan epileptische aanvallen veroorzaken.
- Metabole aandoeningen: Aandoeningen zoals leverfalen, nierfalen, of hypothyreoïdie kunnen de hersenfunctie beïnvloeden en epileptische aanvallen veroorzaken.
- Structurele afwijkingen: Afwijkingen in de hersenstructuur, zoals hydrocephalus, kunnen epileptische aanvallen veroorzaken.
De behandeling van secundaire epilepsie is gericht op het aanpakken van de onderliggende oorzaak. In sommige gevallen kan de behandeling van de onderliggende aandoening de epileptische aanvallen verminderen of zelfs elimineren. Echter, zelfs na behandeling van de onderliggende oorzaak, kan het nodig zijn om anti-epileptica te gebruiken om de aanvallen onder controle te houden.
Reactieve Epilepsie
Reactieve epilepsie wordt veroorzaakt door tijdelijke verstoringen in de hersenfunctie als gevolg van externe factoren, zoals:
- Lage bloedsuikerspiegel (Hypoglykemie): Vooral bij jonge pups of honden met diabetes.
- Elektrolytenonevenwichtigheden: Verstoringen in de elektrolytenbalans, zoals natrium of calcium.
- Lever- of nierfalen: Deze aandoeningen kunnen leiden tot de ophoping van toxische stoffen in het bloed, wat de hersenfunctie kan beïnvloeden.
- Medicijnen: Bepaalde medicijnen kunnen epileptische aanvallen als bijwerking veroorzaken.
Reactieve epilepsie is meestal tijdelijk en verdwijnt zodra de onderliggende oorzaak is gecorrigeerd. Het is belangrijk om snel de oorzaak te identificeren en te behandelen om verdere aanvallen te voorkomen. Regelmatige bloedonderzoeken kunnen helpen bij het identificeren van metabole problemen die tot reactieve epilepsie kunnen leiden. Ongeveer 5% van de epileptische aanvallen bij honden wordt veroorzaakt door reactieve epilepsie.
Diagnose van Epilepsie bij Honden
De diagnose van epilepsie bij honden is een proces dat verschillende stappen omvat, waaronder het verzamelen van een gedetailleerde medische geschiedenis, het uitvoeren van een lichamelijk onderzoek, en het uitvoeren van diagnostische tests. Het doel van de diagnose is om de oorzaak van de epileptische aanvallen te bepalen en de juiste behandeling te starten.
Medische Geschiedenis en Lichamelijk Onderzoek
De dierenarts zal beginnen met het verzamelen van een gedetailleerde medische geschiedenis van de hond. Dit omvat vragen over:
- De frequentie, duur, en ernst van de epileptische aanvallen.
- De symptomen die tijdens en na de aanvallen worden waargenomen.
- De leeftijd waarop de eerste aanval optrad.
- Eventuele andere medische aandoeningen die de hond heeft.
- Medicijnen die de hond gebruikt.
- Blootstelling aan giftige stoffen.
- Vaccinatiestatus.
Het is belangrijk om zo gedetailleerd mogelijk te zijn bij het beantwoorden van deze vragen. Video-opnames van de aanvallen kunnen ook zeer nuttig zijn voor de dierenarts. Tijdens het lichamelijk onderzoek zal de dierenarts de algemene gezondheid van de hond beoordelen en zoeken naar tekenen van onderliggende medische aandoeningen. De dierenarts zal ook een neurologisch onderzoek uitvoeren om de hersenfunctie van de hond te beoordelen. Het neurologisch onderzoek omvat het testen van reflexen, coördinatie, en mentale status. Ongeveer 80% van de diagnoses begint met een grondige anamnese en lichamelijk onderzoek.
Diagnostische Tests
Als de dierenarts een onderliggende medische aandoening vermoedt, zullen er diagnostische tests worden uitgevoerd om de oorzaak van de epileptische aanvallen te bepalen. De meest voorkomende diagnostische tests zijn:
- Bloedonderzoek: Bloedonderzoek kan helpen bij het identificeren van metabole aandoeningen, infecties, of vergiftiging. Een compleet bloedbeeld (CBC) en een biochemisch profiel worden meestal uitgevoerd.
- Urineonderzoek: Urineonderzoek kan helpen bij het identificeren van nierproblemen of andere aandoeningen.
- Leverfunctietests: Deze tests beoordelen de functie van de lever en kunnen helpen bij het identificeren van leverfalen.
- Schildklierfunctietests: Deze tests beoordelen de functie van de schildklier en kunnen helpen bij het identificeren van hypothyreoïdie.
- Röntgenfoto’s: Röntgenfoto’s van de borst en buik kunnen helpen bij het identificeren van tumoren of andere afwijkingen.
- Echografie: Echografie van de buik kan helpen bij het identificeren van tumoren of andere afwijkingen.
- MRI of CT-scan: Deze beeldvormende technieken kunnen worden gebruikt om de hersenen in detail te bekijken en tumoren, infecties, of andere afwijkingen op te sporen.
- Lumbaalpunctie (Ruggenmergpunctie): Een lumbaalpunctie kan worden uitgevoerd om hersenvocht te verzamelen en te analyseren op tekenen van infectie of ontsteking.
- EEG (Elektro-encefalogram): Een EEG meet de elektrische activiteit in de hersenen en kan helpen bij het identificeren van epileptische activiteit. Echter, EEG’s worden niet vaak gebruikt in de veterinaire geneeskunde vanwege de kosten en de noodzaak van sedatie.
De keuze van de diagnostische tests is afhankelijk van de individuele situatie van de hond en de bevindingen van het lichamelijk onderzoek. De dierenarts zal de meest geschikte tests selecteren om de oorzaak van de epileptische aanvallen te bepalen. De kosten van diagnostische tests kunnen variëren, afhankelijk van de tests die worden uitgevoerd en de locatie van de dierenartsenpraktijk. Het is belangrijk om de kosten met de dierenarts te bespreken voordat de tests worden uitgevoerd. Een MRI-scan kan bijvoorbeeld tussen de 1500 en 3000 euro kosten. Een EEG kost in de veterinaire geneeskunde gemiddeld 500 euro.
Behandeling van Epilepsie bij Honden
De behandeling van epilepsie bij honden is gericht op het verminderen van de frequentie en ernst van de epileptische aanvallen. De meeste honden met epilepsie kunnen met medicijnen een normaal en gelukkig leven leiden. Het doel van de behandeling is niet om alle aanvallen te elimineren, maar om de frequentie en ernst van de aanvallen te verminderen tot een aanvaardbaar niveau. Een aanvaardbaar niveau wordt meestal gedefinieerd als een vermindering van de aanvalsfrequentie met 50% of meer.
Anti-epileptica
Anti-epileptica zijn de belangrijkste medicijnen die worden gebruikt om epilepsie bij honden te behandelen. Deze medicijnen helpen de elektrische activiteit in de hersenen te stabiliseren en epileptische aanvallen te voorkomen. De meest voorkomende anti-epileptica die worden gebruikt bij honden zijn:
- Fenobarbital: Dit is het meest gebruikte anti-epilepticum bij honden. Het is effectief en relatief goedkoop. Mogelijke bijwerkingen zijn sedatie, verhoogde eetlust en dorst, en leverproblemen. Regelmatige bloedonderzoeken zijn nodig om de leverfunctie te controleren. Fenobarbital heeft een halfwaardetijd van ongeveer 48 uur bij honden.
- Kaliumbromide: Dit is een ander veelgebruikt anti-epilepticum bij honden. Het wordt vaak gebruikt in combinatie met fenobarbital. Mogelijke bijwerkingen zijn sedatie, braken, en pancreatitis. Kaliumbromide heeft een lange halfwaardetijd, ongeveer 25 dagen, waardoor het enkele maanden kan duren voordat het een stabiele concentratie in het bloed bereikt.
- Levetiracetam (Keppra): Dit is een nieuwer anti-epilepticum dat minder bijwerkingen heeft dan fenobarbital en kaliumbromide. Het kan gebruikt worden als aanvullende therapie of als monotherapie. Levetiracetam heeft een korte halfwaardetijd (3-4 uur) en moet meerdere keren per dag worden toegediend.
- Zonisamide: Dit is een ander nieuwer anti-epilepticum dat effectief kan zijn bij honden die niet reageren op andere medicijnen. Mogelijke bijwerkingen zijn sedatie en verlies van eetlust. Zonisamide heeft een halfwaardetijd van ongeveer 15 uur bij honden.
- Imepitoïne (Pexion): Dit is een relatief nieuw anti-epilepticum dat in sommige landen beschikbaar is. Het wordt vaak gebruikt als eerste keus behandeling voor idiopathische epilepsie bij honden. Mogelijke bijwerkingen zijn sedatie en verhoogde eetlust.
De dierenarts zal het meest geschikte anti-epilepticum selecteren op basis van de individuele situatie van de hond, de ernst van de epileptische aanvallen, en de mogelijke bijwerkingen. Het is belangrijk om de medicijnen precies te geven zoals voorgeschreven door de dierenarts. Het plotseling stoppen van de medicijnen kan leiden tot ernstige epileptische aanvallen. Regelmatige bloedonderzoeken zijn nodig om de medicijnspiegels in het bloed te controleren en de lever- en nierfunctie te beoordelen. De kosten van anti-epileptica kunnen variëren, afhankelijk van het medicijn en de dosering. Het is belangrijk om de kosten met de dierenarts te bespreken. Fenobarbital kost bijvoorbeeld ongeveer 20-40 euro per maand, terwijl levetiracetam aanzienlijk duurder kan zijn, tot wel 100-200 euro per maand, afhankelijk van de dosering.
Dieet en Levensstijl
Naast medicijnen kunnen ook dieet en levensstijl een rol spelen bij het beheersen van epilepsie bij honden. Een gezond en uitgebalanceerd dieet kan helpen de hersenfunctie te ondersteunen en epileptische aanvallen te voorkomen. Sommige dierenartsen bevelen een ketogeen dieet aan voor honden met epilepsie. Een ketogeen dieet is rijk aan vetten en laag in koolhydraten, wat kan helpen de hersenfunctie te stabiliseren. Regelmatige lichaamsbeweging en stressvermindering zijn ook belangrijk voor honden met epilepsie. Vermijd stressvolle situaties en zorg voor een rustige en stabiele omgeving. Onderzoek suggereert dat een toevoeging van middellange ketenvetzuren (MCT’s) aan het dieet kan helpen bij het verminderen van aanvalsfrequentie bij sommige honden met epilepsie. Een studie toonde aan dat honden die een dieet met MCT’s kregen, een significante vermindering van aanvalsfrequentie ervaarden in vergelijking met honden die een controle dieet kregen.
Noodmedicatie
In sommige gevallen kan de dierenarts noodmedicatie voorschrijven om een epileptische aanval te stoppen die langer dan 5 minuten duurt of in cluster aanvallen optreedt. De meest voorkomende noodmedicatie is diazepam (Valium), dat rectaal kan worden toegediend. Het is belangrijk om te weten hoe je de noodmedicatie moet toedienen en wanneer je dit moet doen. Vraag de dierenarts om een duidelijke instructie en oefen de toediening van de medicatie. Rectaal diazepam heeft een snelle werking en kan helpen om een aanval snel te stoppen, waardoor verdere complicaties worden voorkomen. Ongeveer 70% van de aanvallen kan worden gestopt met rectaal toegediend diazepam.
Chirurgie
In zeldzame gevallen kan chirurgie een optie zijn voor honden met epilepsie die wordt veroorzaakt door een hersentumor of een andere structurele afwijking. De operatie is gericht op het verwijderen van de tumor of het corrigeren van de afwijking. Chirurgie is geen garantie voor genezing, maar kan de frequentie en ernst van de epileptische aanvallen verminderen. Chirurgie is een ingrijpende procedure en brengt risico’s met zich mee. Het is belangrijk om de voor- en nadelen van de chirurgie met de dierenarts te bespreken. Het succespercentage van chirurgie bij het verminderen van aanvalsfrequentie varieert sterk, afhankelijk van de aard en locatie van de hersentumor.
Wat te Doen Tijdens een Epileptische Aanval
Het is belangrijk om te weten wat je moet doen als je hond een epileptische aanval krijgt. Blijf kalm en probeer de hond te beschermen tegen letsel.
- Blijf kalm: Het is begrijpelijk dat je geschrokken bent, maar het is belangrijk om kalm te blijven, zodat je de situatie goed kunt beoordelen.
- Bescherm de hond: Verplaats meubels of andere objecten die de hond kunnen verwonden. Probeer de hond niet vast te houden of te beperken tijdens de aanval.
- Tijd de aanval: Noteer de duur van de aanval. Als de aanval langer dan 5 minuten duurt, of als de hond meerdere aanvallen heeft zonder volledig te herstellen, is het belangrijk om onmiddellijk contact op te nemen met de dierenarts.
- Observeer de symptomen: Noteer de symptomen die je tijdens de aanval ziet. Dit kan de dierenarts helpen bij het stellen van de diagnose.
- Spreek zachtjes: Spreek zachtjes tegen de hond om hem gerust te stellen.
- Na de aanval: Laat de hond rustig herstellen. Bied water en eten aan zodra de hond volledig bij bewustzijn is.
Het is belangrijk om te onthouden dat je de hond niet kunt stoppen tijdens een aanval. Probeer niet je handen in de mond van de hond te steken, omdat je gebeten kunt worden. Houd andere huisdieren en kinderen uit de buurt van de hond tijdens de aanval. Ongeveer 90% van de epileptische aanvallen duurt minder dan 3 minuten en stopt vanzelf.
Leven met een Hond met Epilepsie
Leven met een hond met epilepsie kan een uitdaging zijn, maar met de juiste zorg en behandeling kan je hond een normaal en gelukkig leven leiden. Het is belangrijk om een goede relatie met je dierenarts op te bouwen en regelmatig op controle te gaan. Houd een aanvalsdagboek bij om de frequentie, duur, en ernst van de aanvallen te registreren. Dit kan de dierenarts helpen bij het aanpassen van de medicatie. Wees geduldig en geef niet op. Het kan even duren voordat de juiste medicatie en dosering zijn gevonden. Zorg voor een veilige en stabiele omgeving voor je hond. Vermijd stressvolle situaties en zorg voor regelmatige lichaamsbeweging. Informeer je vrienden en familie over de epilepsie van je hond, zodat ze weten wat ze moeten doen als de hond een aanval krijgt. Er zijn online steungroepen voor eigenaren van honden met epilepsie waar je ervaringen kunt uitwisselen en steun kunt vinden. Ongeveer 70% van de honden met epilepsie kan succesvol worden behandeld met medicijnen en een aangepaste levensstijl, waardoor ze een goede kwaliteit van leven hebben.
FAQ
Wat moet ik doen als mijn hond een epileptische aanval heeft?
Het belangrijkste is om kalm te blijven. Bescherm je hond tegen letsel door meubels te verplaatsen. Noteer de duur van de aanval. Duurt de aanval langer dan 5 minuten, of zijn er meerdere aanvallen zonder herstel, neem dan direct contact op met de dierenarts. Spreek zachtjes tegen je hond om hem gerust te stellen. Probeer hem niet vast te houden of te stoppen. Zorg na de aanval voor een rustige omgeving en bied water aan.
Is epilepsie erfelijk bij honden?
Idiopathische epilepsie, de meest voorkomende vorm van epilepsie, wordt vermoedelijk veroorzaakt door genetische factoren. Bepaalde rassen, zoals Beagles en Duitse Herders, hebben een hogere kans op het ontwikkelen van idiopathische epilepsie. Echter, niet elke hond van een risicoras zal de aandoening ontwikkelen, en niet elke hond met epilepsie heeft een erfelijke aanleg.
- Erfelijkheid is complex en wordt waarschijnlijk beïnvloed door meerdere genen.
- Het is belangrijk om fokkers te vragen naar de gezondheidsgeschiedenis van de ouders.
- Honden met epilepsie moeten niet worden gebruikt voor de fok.
Kan stress een epileptische aanval uitlokken bij een hond?
Ja, stress kan een trigger zijn voor epileptische aanvallen bij sommige honden met epilepsie. Stressvolle situaties, zoals harde geluiden, veranderingen in de routine, of angst, kunnen de hersenactiviteit verstoren en een aanval uitlokken. Probeer stressvolle situaties te vermijden en zorg voor een rustige en stabiele omgeving voor je hond. Het aanleren van ontspanningstechnieken kan in sommige gevallen helpen.
- Creëer een veilige haven voor je hond.
- Vermijd plotselinge veranderingen in de routine.
- Gebruik feromonen (zoals Adaptil) om angst te verminderen.
Wat is het verschil tussen idiopathische en secundaire epilepsie?
Idiopathische epilepsie is epilepsie waarvoor geen aanwijsbare onderliggende oorzaak te vinden is. De diagnose wordt gesteld door andere mogelijke oorzaken uit te sluiten. Secundaire epilepsie wordt veroorzaakt door een onderliggende medische aandoening, zoals een hersentumor, infectie, of vergiftiging. De behandeling van secundaire epilepsie richt zich op het aanpakken van de onderliggende oorzaak. In veel gevallen is het naast de behandeling van de onderliggende oorzaak ook nodig om anti-epileptica te gebruiken.
Welke bijwerkingen kunnen anti-epileptica hebben bij honden?
Anti-epileptica kunnen verschillende bijwerkingen hebben, afhankelijk van het medicijn. Veel voorkomende bijwerkingen van fenobarbital zijn sedatie, verhoogde eetlust en dorst, en leverproblemen. Kaliumbromide kan sedatie, braken, en pancreatitis veroorzaken. Levetiracetam heeft over het algemeen minder bijwerkingen, maar kan in sommige gevallen sedatie veroorzaken. Het is belangrijk om de bijwerkingen met de dierenarts te bespreken en regelmatige bloedonderzoeken te laten uitvoeren om de gezondheid van je hond te controleren.
- Leverproblemen zijn een veelvoorkomend risico bij fenobarbitalgebruik.
- Kaliumbromide kan in sommige gevallen de alvleesklier irriteren.
- Informeer je dierenarts direct bij vermoedelijke bijwerkingen.